Đi tìm dòng suối Đa Mê

Năm 1954, gia đình nhà văn, chính trị gia Nhất Linh – Nguyễn Tường Tam chuyển từ Hà Nội vào Sài Gòn, định cư ở chợ An Đông. Một năm sau, Nhất Linh quyết định lên Đà Lạt ở ẩn.

Trong các giai thoại và bút tích Nhất Linh vào thời kỳ này, có một địa danh được nhắc đi nhắc lại khá nhiều: Suối Đa Mê.

Lần về chuyện cũ

Theo hồi ký của ông Nguyễn Tường Thiết, người con trai được theo chân nhà văn Nhất Linh trong giai đoạn này, thì cha ông chọn Đà Lạt bởi “rất thích hợp với khung cảnh nên thơ và khí hậu mát mẻ của Đà Lạt”. Lúc mới đến Đà Lạt, tác giả Đoạn tuyệt thuê một căn phòng trên lầu hai, nhà hàng Poinsard & Veyret, số 12 đường Yersin (nay là Trần Phú, từng là quán Le Café De La Poste). Phía sau dãy nhà mà Nhất Linh thuê trọ chính là Hotel Langbian Palace, nơi chính trị gia Nguyễn Tường Tam từng đóng vai trò là Trưởng đoàn Việt Nam trong Hội nghị Trù bị Đà Lạt 9 năm về trước (5-1946).

Khung cảnh thanh bình của Đà Lạt ấy được Nguyễn Tường Thiết kể trong cuốn hồi ký Nhất Linh cha tôi. Nhất Linh sống giản đơn và thanh bạch, mỗi ngày ông thả bộ xuống khu Hòa Bình, ăn sáng ở quán phở bình dân trên đường Hàm Nghi, rồi đi vòng bên kia bờ hồ Xuân Hương, vượt mấy ngọn đồi phía cuối hồ, đến tận khu Chi Lăng gần hồ Than Thở. Ông thường ngồi uống rượu và ngắm sương mù phủ xuống những ngọn đồi trong tịch lặng.

Một lần đi dạo, ông đã bị mê hoặc trước vẻ đẹp một nhành phong lan nở hoa vàng bám trên cây thông già bên hồ Xuân Hương. Từ đó, ông bị loài hoa này khuyến dụ bước vào một cuộc chơi đầy tao nhã mà không kém nhọc nhằn. Nhất Linh băng rừng lội suối, sưu tầm nhiều loại lan quý và đặt tên cho từng chi, loài (nhiều tên lan rừng do Nhất Linh đặt, cho đến nay giới chơi lan Đà Lạt vẫn còn dùng).

Khi “đẳng cấp” chơi lan ngày càng cao, bộ sưu tập lan rừng ngày càng phong phú, Nhất Linh đã phải rời ngôi nhà thuê ở 12 Yersin để chuyển đến căn biệt thự của người bạn thân (ông Lê Đình Gioãn, chủ một garage tại Sài Gòn) ở 19 Đặng Thái Thân (đường này nay vẫn giữ tên cũ). Ngôi biệt thự Pháp hình chữ A được xây khoảng thập niên 1930 có khoảng sân rộng là nơi Nhất Linh cùng các con ngày ngày săn sóc những giàn lan nở hoa thơm ngát. Khoảng sân biệt thự nhìn xuống những triền đồi hoang vu. Cũng tại căn biệt thự trên đồi cao, nhiều đêm Nhất Linh thổi hắc tiêu (clarinet) một mình và chong đèn hoàn thiện một phần bản dịch cuốn Wuthering Heights của nữ văn sĩ Anh văn người Anh, Emily Brontë với nhan đề là tiếng Việt là Đỉnh gió hú.

Rồi trong thời gian săn tìm lan rừng từ Đà Lạt về Định Quán, rừng B’lao, đèo Ngoạn Mục cho đến Phan Rang…, Nhất Linh “phải lòng” địa thế một khu đất ở Fim-Nôm (Phi Nôm ngày nay). Năm 1957, ông bàn với vợ mua lô đất ấy có ý định cất nhà ở. Một thời gian ngắn, trên lô đất đứng tên vợ mình (bà Phạm Thị Liên), ông cất ngôi nhà gỗ lợp tranh khá đơn sơ, lấy tên Thanh Ngọc Đình.

Thời gian sống tại đây, ông thường mắc võng bên suối Đa Mê tập trung viết trường thiên tiểu thuyết Xóm Cầu Mới. Nhưng rồi giấc mộng đẹp về đời ẩn sĩ không kéo dài bao lâu. Năm 1958, một cơn bão quét qua, khiến ngôi nhà ông đổ sập. Từ sau trận thiên tai này, Nhất Linh quay về Sài Gòn, khép lại khoảng thời gian ở ẩn ngắn ngủi trên miền cao nguyên.

Nhà văn Nhất Linh tại suối Đa Mê, 1957. Ảnh: Tư liệu

Nhà văn Nhất Linh cùng vợ, bà Phạm Thị Liên bên suối Đa Mê, 1957. Ảnh: Tư liệu

Đa Mê, vật đổi sao dời

Tôi nhiều lần ấp ủ thực hiện chuyến hành trình tìm suối Đa Mê trên thực địa. Rồi cái duyên ấy cũng đến. Một hôm tôi nhận được email từ ông Nguyễn Tường Việt (con trai đầu của nhà văn Nhất Linh) chia sẻ những tài liệu, hồ sơ đất đai của gia đình, cậy nhờ đi thực địa, xem lại hiện trạng lô đất năm xưa cha ông dựng Thanh Ngọc Đình.

Đà Lạt một chiều se lạnh và nhiều mây, tôi cùng đồng nghiệp làm nghề báo tại Lâm Đồng xuôi đèo xuống Đức Trọng. Trong tay là bản sao tư liệu “bằng khoán điền thổ số 7B”, thể hiện “khu đất có diện tích 15.900 thước vuông thuộc làng Phú Thạnh, Quận D’ran, tỉnh Đồng Nai Thượng”, đứng tên chủ sở hữu là bà Phạm Thị Liên. Bản lược đồ kèm theo cho thấy lô đất này kéo dài từ mép quốc lộ 20 đến suối Damé chừng nửa cây số, tiếp giáp với khúc quanh dòng suối.

Từ các tư liệu địa bạ đó, chúng tôi xác định được vị trí lô đất cần tìm ngày nay nằm trên địa giới của thôn Phú Thạnh, xã Hiệp Thạnh, huyện Đức Trọng, Lâm Đồng; khoảng giữa đoạn ngã ba Phi Nôm và ngã ba Liên Khương.

Anh Lâm, một cán bộ phòng địa chính xã Hiệp Thạnh đã mở bản đồ và giúp chúng tôi xác định hướng đến “xóm Đa Mê” với vài thông tin về khu dân cư này. Anh tiết lộ một thông tin đáng chú ý: “Dân cựu trào không còn ai cả, lạ là ở khu vực này người ta không thực sự an cư, chuyện chuyển nhượng mua bán đất diễn ra khá phổ biến, và ngày nay đây là khu dân cư mới hoàn toàn, khá đông đúc. Giá đất ở đây đang sốt do đô thị hóa nhanh chóng”.

Một bức vẽ phác thảo không gian Đa Mê có đề thơ của Nhất Linh gửi cho bạn là ông Gioãn. Ảnh: Tư liệu

Suối Đa Mê ngày nay. Ảnh: NVN

Anh Lâm ngơ ngác trước thông tin có một ông nhà văn tên là Nhất Linh từng về đây ở ẩn. Anh nhấc máy gọi cho một cụ già, từng là cư dân cũ ở đây nay đã chuyển về Sài Gòn sống để hỏi thăm có biết thông tin nhà văn Nhất Linh từng ngụ ở đây không, đầu dây bên kia, cụ già nói “có lẽ xưa lắm rồi, tôi chưa từng nghe biết”.

Một Đa Mê hẻo lánh hoang vu trên trang sách dần bị gỡ bỏ khỏi hình dung chúng tôi khi theo hướng chỉ dẫn của người dân, tiến dần đến bờ suối. Trước mắt chúng tôi, một tịnh xá đang được xây dựng bề thế, hoành tráng là cơ ngơi của sư T.G.N (xin viết tắt). Có một con mương bề ngang chừng hai mét chảy len lỏi qua những khu dân cư đông đúc, vườn tược rau hoa rồi luồn xuống chân cầu bê tông kiên cố, xuyên qua nền ngôi tịnh xá.

“Suối Đa Mê đó”, một thợ xây là người địa phương nói với chúng tôi.

Dòng suối có lẽ đã bị thu hẹp nhiều. Ngày nay không còn dấu vết gì về khung cảnh hoang vu mà Nhất Linh từng gợi tả trong các bức ký họa, hình ảnh 60 năm trước.

Tôi đi men theo bờ cỏ um tùm, ngược lên dòng chảy một đoạn và cố nhắm mắt hình dung nơi đây từng là rừng cây vắng vẻ, nơi nhà văn, chính trị gia lừng lẫy đã dừng chân và ước mơ một cuộc sống thanh bạch, chấp nhận lãng quên, lánh xa cuộc thế ngổn ngang nếu như không có cơn bão định mệnh đi qua…

Người đi lâu chửa thấy về

Nhớ người lòng suối Đa Mê gợn buồn.

(Nhất Linh)

Tôi cảm nhận được tiếng thở dài ngậm ngùi của anh em ông Nguyễn Tường Việt và Nguyễn Tường Thiết, con trai cụ Nhất Linh trong email gần nhất. Họ đã khép lại hy vọng có thể tìm thấy cảnh sắc năm xưa, và xa hơn, là mơ ước được dựng lại một Thanh Ngọc Đình nho nhỏ, giản dị như một nơi tưởng niệm cha mình. Vẫn biết cuộc sống là vật đổi sao dời.

Nguyễn Vĩnh Nguyên / Bài đã đăng báo Tuổi Trẻ

—————

Đọc thêm về câu chuyện Nhất Linh lui về ẩn dật tại Đà Lạt trong cuốn Đà Lạt, một thời hương xa (NXB Trẻ, 2016).